در توصیفی مختصر می توان مفهوم "گذرگاه فرهنگی "را اینگونه به تصویر کشید:معبری شهری که با داشتن پیشینه ای تاریخی و پتانسیل افزودن کاربریهای فرهنگی به آن، عرصه ای شاخص برای شکل گیری حیات اجتماعی غنی باشد و به مناسبات و تعاملات اجتماعی-فرهنگی شکلی متمایز ببخشد.گذرگاه فرهنگی، گذرگاهی برای تجربه زیست مشترک انسانی است، گذرگاهی برای احیای حافظه همگانی جامعه ای که در هیاهوی زندگی شهری به درکی شایسته از یکپارچگی فضای زندگی اجتماعی خود برسد و مهمتر از همه، از این طریق مسئولیت پذیری خود را در قبال محیط پیرامون خود ارتقا دهد.


فرانسیس تیبالدز در کتاب "شهرهای انسان محور" می گوید:"در جامعه اواخر قرن بیستم مهم ترین وظیفه طراحی شهری احیای یک محیط عمومی و پر تنوع است.این دیدگاه من است که محیط ها ترکیبی پیچیده و زنده اند که از طریق ساده سازی بیش از حد کاربریها و فعالیتها و یکنواختیهای بی روح در نتیجه توسعه کالبدی، به تدریج تضعیف می شوند.هدف ما باید تولید محیط هایی باشد که از طبیعتی با کاربریهای ترکیب شده و شخصیتی غنی و متنوع و آگاهانه برخوردار باشند.(ص.28)" و در جایی دیگر:"...از آن موقع تا به حال در اعتقادم نسبت به اینکه بهترین مکانهای شهری ترکیبی از کاربریها و تنوعی از فعالیتها و تجربیات را به ارمغان می آورند خللی وارد نشده است...ترکیب کاربریها محیطهایی زنده و امن به وجود می آورد...فضای عمومی به این دلیل امن و لذت بخش است که افراد مختلفی را در زمانهای مختلف و به دلایل مختلف جذب می کند(ص.33)" وهمانگونه که در سطح اول نوشتار شرح داده شد ، برای تغییر لزوما نیازی به توسعه در سطح کلان وجود ندارد.تغییر ممکن است مرحله ای از فرایند توسعه تدریجی و یا تعمیرات حساس در بازسازی فرسودگیهایی باشد که در مجموع اثر نامطلوبی بر کیفیت و ظاهر یک منطقه گذاشته اند.


در همین راستا نیز احیای محور لاله زار، می بایست شرایطی را برای تنوع کاربریها ایجاد کند.گرچه در رسیدن به این مقصود ، واقعیتی انکار ناپذیر را باید در نظر گرفت که آن شکل گیری به شدت متراکم و رشد یک سویه و نامتعادل واحدهای تجاری الکتریکی و ابزارآلات در سراسر محور اصلی و اغلب محورهای فرعی است.بنابراین هدف از دگرگونی و تجهیز بافت لاله زار، بازسازی و تکرار عینی قالب کالبدی و عملکردی گذشته آن و حذف کاربریهای جدید شکل گرفته در آن نیست بلکه این دگرگونی می بایست متناسب با واقعیتهای موجود آن در زمانه کنونی باشد.


حال با توصیفی که از وضعیت فعلی خیابان لاله زار شد می توان عواملی را که خیابان را مهیای تبدیل به یک گذرگاه فرهنگی می کند، در سه هدف عمده خلاصه کرد:
1-برجسته سازی نقش تاریخی فرهنگی
2-شکل گیری کانون تفریحی تجاری با محوریت عرضه کالاهای ی فرهنگی
3-پیراسته سازی سیمای کالبدی و متمایز ساختن آن از نواحی پیرامونی


که برای رسیدن به این اهداف ، می بایست اقداماتی را در هر سطحی از تغییرات اجرایی برای رسیدگی به ابعاد مختلف معضلات موجود انجام داد:


1-بدنه خیابان: حذف الحاقات نابجا- مرمت بناهایی که ساختار کلی آن دست نخورده باقی مانده مانند پاساژ گراند هتل و پاساژ رزاقی( با رفع فرسودگیها، پیراسته سازی و حذف دستکاریهای مغایر با کلیت بنا) - ارائه ضوابط نماسازی برای ساخت بناهای جدید و تغییر بناهای موجود- محدود کردن نصب تابلوها و بنرهای تبلیغاتی- کمک به تعیین حدود فیزیکی و یکپارچه سازی با ایجاد فضای نورپردازی شده خیابان را متمایز از بافت اطراف کند. (اهمیت استفاده از عنصر نورپردازی در این است که بدون اقدامات تخریبی می تواند نقش مهمی در ایجاد فضایی خوشایند ایفا کند)


2-بستر خیابان: تغییر کف سازی پیاده روها با استفاده از مصالح مرتبط با روح تاریخی خیابان - ساماندهی اتصالات فضاهای عمومی به نیمه عمومی - افزایش استفاده از فضای سبز- بهینه سازی مجرای عبوری آبها از طریق اختصاص عمق بیشتر به جویهای آب و تغییر مصالح کف جویها


3-فضاهای فرهنگی: بازگشایی سینماها و تئاترها به عنوان عناصر مهم موجود - استفاده از زمینهای متروک واقع در کوچه ها برای ساخت بناهای مرتبط با هدف (مانند:کانون فیلم،انجمن عکاسان،دبیرخانه جشنواره های مختلف،هنرستان،آموزشگاه هنری،فروشگاه لوازم صوتی تصویری،کتابفروشی،فروشگاه صنایع دستی،رستوران سنتی،...)


4-نصب موانع فیزیکی در قسمت منتهی به خیابان کوچه های فرعی ،برای هدایت حجم ترافیکی از جنوب به شمال محور اصلی


5-مدیریت شهری: کاهش عوارض شهری برای بناهایی با کاربری در خدمت طرح - تشویقهای مالیاتی


در ادامه مختصری به شرح تجربه کشور چین در مواجهه با این مسئله و ذکر دو نمونه موردی از این کشور می پردازیم، چرا که کشور چین نیز مانند کشور ما از سابقه تاریخی عظیمی برخوردار است و باز هم مانند کشور ما در پروسه "گذار از سنت به مدرنیته" به سر می برد.


--پروژه خیابان گائوزیژیان(guozijian):

یکی از 10 خیابان برتر انتخاب شده توسط دولت چین بود که در سال 2009 میلادی در لیست "خیابانهای تاریخی-فرهنگی" قرار گرفتند.خیابان که از دو طرف با درختان سرو کهنسال محصور شده، کالج سلطنتی، یک معبد کنفوسیوس، یک موزه و تعدادی کتابفروشی، مغازه های عتیقه فروشی و صنایع دستی محلی را در خود جای داده است.شهرت اصلی خیابان به گذرگاههای طاقدار آن است که نمایانگر معماری پیشین چین در حال حاضر است.قسمتی از بنای کالج سلطنتی، تغییر کاربری داده و به نمایشگاه تاریخ علم مبدل گشته و به همین ترتیب کاربری معبد کنفوسیوس نیز در عین حفظ کامل معماری بنا، تبدیل به موزه آلات و ادوات باستانی مانند سازهای موسیقی، ظروف برنزی، سنگهای حکاکی شده و ... شده است.



--پروژه بازسازی جاده نانژینگ چان ژیانگ:
نانژینگ، پایتخت شش سلسله پادشاهی، به سبب داشتن فرهنگی غنی، تاریخی طولانی و منظر زیبای خود معروف است.در میان یک منطقه پر از تپه قرار گرفته و اکنون یک شهر پر از باغ است که فرهنگ کهن و مدرن، هر دو را داراست.چان ژیانگ در سال 1928 ساخته شد و در حال حاضر شریانی حیاتی است که شرق و غرب را به هم وصل می کند و به عنوان دریچه ای شاخص است که تاریخ، فرهنگ و تجارت نانژینگ را به نمایش می گذارد.


الف)مشکلات جاده چان ژیانگ قبل از بازسازی: تقریبا هیچ تغییری پس از ساختش در آن انجام نشده بود.در نتیجه وضعیت جاده و منظر دو سوی آن دیگر نیازهای ساخت و توسعه شهری را برآورده نمی کرد.
1-قسمت میانه خیابان بیش از حد باریک بود و حجم ترافیک بسیار متمرکز بود.در نتیجه، موتورسواران، با دوچرخه سواران کناره جاده به همراه پیاده ها با هم برخورد پیدا می کردند.
2-فضای پارک به شدت ناکافی بود.کاخ ریاست جمهوری، موزه و دیگر مکانهای تاریخی در امتداد جاده، روزانه توریستهای بسیاری را به خود جذب می کردند که مشکل فضای پارک تشدید می کرد.
3-مناظر(landscapes)منسوخ و قدیمی شده بودند.ساختمانهای حاشیه جاده، به خصوص آنهایی که کاربری تجاری موقت داشتند، خیابان را به نحوی محصور کرده بودند که سازه های تاریخی در پس آنها پنهان شده بودند و فرهنگ منحصر بفردشان ناپدید شده بود.از این بدتر، فضای سبز خیابان تا حد زیادی حذف شده بود.و به جای آن، بیلبوردها و تاسیسات برقی تار عنکبوتی شکل منظر را نابود کرده بود.


ب)بازسازی جاده چانگ ژیانگ:هدف بازسازی، "شاخص سازی تاریخ و فرهنگ شهری " پایتخت باستانی نانژینگ بود که با سبک معماری شرقی سلسله سیصد سال پیش، فرهنگ معاصر جمهوری چین و معماری غربی مدرن مشخص شده بود.در خلال بازسازی، عناصر معمارانه سنتی و مدرن -به طور ارگانیک- حفظ و ترکیب شدند:اعطای حس گذشته و حال، و در عین حال حس شرق و غرب به خیابان: یک پنجره زنده به روی چین و جهان.



در بازسازی به عوامل کالبدی و هنری گوناگونی توجه شد که در هماهنگ سازی رنگ خیابان، محافظت از آثار باستانی به جا مانده و نمایش فرهنگ شهری خود را ظاهر ساختند.مثلا همانگونه که در تصویر 4 دیده می شود، کاخ ریاست جمهوری در شرق جاده چانگ ژیانگ ابتدا در قرن 17 ساخته شد که تا قرن 20 اقامتگاه پادشاهان سلسله های مختلف بود و از 1927 تا 1949 به عنوان مرکز حکومتی جمهوری خلق چین استفاده می شد.به همراه تغییر سلسله های گوناگون، کاخ ریاست جمهوری از ارزشهای تاریخی متفاوتی بهره می برد.از این رو در جریان بازسازی جاده، نمای ساختمان مورد مرمت قرار گرفت.به علاوه، معبد وان فو تعمیر و سپس برای بازدید عموم بازگشایی شد.منظر تاریخی خیابان نیز احیا گردید.


- پروژه سبز
بین خطوط سریع و آهسته خیابان یک قسمت میانه دو متری فضای سبز ساخته شد و جوی گلداری با مصالح چوبی در امتداد پیاده رو تعبیه شد تا کیفیت زنجیره سبز را بهبود بخشد.منظر جاده تحت نورپردازی قرار گرفت و خطی از لامپهای با نور گرم و شدت کم بر روی درختها و در امتداد دالان فرهنگی به فرمهای مختلف تعبیه شد تا خیابان در شب به صورت چند سطحی و در لایه های درخشان از رنگ، روشنی بخش منطقه شود.



-طراحی گره های فضایی
در خلال بازسازی بسیاری از عناصر هنری و معمارانه به جاده اضافه شدند، مانند یک گالری هنری در ابعاد 500 متر طول و 5 متر عرض، مجسمه هایی که نمایانگر پیشتازی چین در شیوه آموزشی مختلط بودند، حجمهایی که نتها و ترانه های سرود ملی را نشان می دادند و همچنین بیش از 50 اثر نقاشی و خطاطی با محوریت موضوع "فرهنگ جمهوری چین" که همه این آثار هنر مدرن را با فرهنگ سنتی و تاریخ شهری پیوند می دادند.همچنین به عنوان قسمتی از برنامه ریزی، تسهیلات خدماتی مانند دکه های روزنامه فروشی، سطل های آشغال، صندوقهای پست و تلفنهای همگانی در محل مناسب قرار گرفتند.به همراه فضای سبز در پیاده رو و نیمکتهایی که در محل پیشین بیلبوردها نصب شده اند.





پس از بازسازی، جاده چانگ ژیانگ سراسر جلوه نوینی یافته است.فرمها و محتواهای گوناگون دلفریب هنری، آثار باستانی درخشان و محیط فضایی دلپذیر.در واقع این جاده تبدیل به گذرگاهی فرهنگی شده است که غنی از دلالتهای ضمنی گوناگون و متمایز در ویژگیهای خود است.امروز، گذر از این خیابان مانند عبور از میان فضا و زمان است.از سلسله ها تا جامعه مدرن امروزی، از شرق تا غرب.



منابع :

" -شهرهای انسان محور ". فرانسیس تیبالدز . ترجمه : دکتر حسن علی لقایی ،مهندس فیروزه جدلی . انتشارات دانشگاه تهران
-لاله زار سی سال محکومیت . رضا پولادوند . انتشارات جمهوری
- URBAN STREET RECONSTRUCTION WITH CULTURAL CONSIDERATION-RESEARCH
AND CASE STUDIES
ارائه شده در : third urban street symposium : June 24-27, 2007 Seattle, Washington