چرا الفبای لاتین برای کردی مناسب است؟ قسمت1

[BaAaHaR]

- از دیگر سو خط فارسی مشکلاتی بسیار جدی با تکنولوژی های به گرفته شده در کامپیوتر و اینترنت دارد که می توان به مشکلات ذخیره کردن لغاتی که تلفظ جداگانه دارند ولی یکسان نوشته میشوند، عدم وجود حروف صدادار کوتاه در نوشتن، در ارتباط با برنامه هایی که صدا را به حرف تبدیل می کنند، نمایش دادن چند صدا با یک حرف در برنامه هایی که حروف را به صدا تبدیل می کنند، نمایش دادن یک صدا با چند حرف در برنامه های کامپیوتری که صدا را به حرف تبدیل میکنند، شناسایی حد و مرز کلمات در خط فارسی، تناقض ‌از چپ به راست نوشتن اعداد و از راست به چپ نوشتن حروف فارسی اشاره کرد. اشکالاتی که در اکثر خطوط جهان وجود دارد دو علت دارد. اول آنکه زبان و اصوات تغییر میکنند ولی خط ثابت می ماند (مانند واو در کلمات خواهش و خواب که در فارسی قدیم تلفظ می شده اند و اکنون بصورت خاهش و خاب تلفظ می شوند ولی شیوه نوشتن آنها مانند سابق است) و دوم آنکه اشکالات ذاتی خط و عدم توانایی آن در تطبیق با نیازهای جامعه و تکنیک معاصر.
موضوعات بررسی شده در این مقاله وجود اشکال در ذات خط فارسی را به خوبی تایید می کند و بنابراین اصرار بر بکارگیری خط عربی برای زبان کردی همان اشکالات را به خط کردی نیز منتقل می کند. کردها برای ممانعت از ورود مشکلات بررسی شده به خط کردی تغییراتی در حروف عربی ایجاد کرده اند و رسم الخط ویژه خود را بکار گرفته اند. بدین ترتیب الفبای کردی عربی به این صورت تعریف شده است: ئـ ـ ا ـ ب ـ پ ـ ت ـ ج ـ چ ـ ح ـ خ ـ د ـ ر ـ ڕ ـ ز ـ ژ ـ س ـ ش ـ ع ـ غ ـ ف ـ ڤ ـ ق ـ ک ـ گ ـ ل ـ ڵ ـ م ـ ن ـ و ـ ۆ ـ وو ـ هـ ـ ه ـ ی ـ ێ. حروف صدادار عبارتند از: ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ه‌ ـ ی ـ ێ.
مشکلات الفبای کردی عربی
۱- زبان کردی در اصل ۸ صدا دارد اما در الفبای کردی عربی تنها ۷ صدا دارای نشانه هستند. نبود نشانه برای مصوت هشتم به دو اشکال اساسی منجر می شود:

• تعدادی از کلمات کردی هستند (مانند بردن، من، ژن، مردن، بزن، خستن) که در ظاهر فاقد یک یا چند مصوت هستند اما به هنگام تلفظ این کلمات، این صداها خودنمایی می کنند. بدین معنی که صداها هم وجود دارند و هم تلفظ می شوند اما هیچ نشانه ایی برای آن درنظر گرفته نشده است.
• آموزش الفبا به فردی غیر کرد دشوار می شود. کردها بنا به تجربه و شنیدن تعداد زیادی از این واژگان ناخوداگاه می توانند تشخیص دهند که در کجای کلمه (بزرۆکه) وجود دارد اما برای غیر کرد چنین امکانی حداقل در ابتدای راه وجود ندارد و این خود باعث سردرگمی وی می شود.

۲- باید برای مصوت ها یا صامت ها حروفی جداگانه در نظر گرفته شود اما در الفبای کردی عربی اینگونه نیست. مانند یار، تیر/ئەوان، کورد. در این کلمات (ی) و (و) هم به عنوان صامت و هم به عنوان مصوت بکار برده شده است . (ی) در یار صامت و در تیر مصوت است همچنین (و) در ئەوان صامت و در کورد مصوت می باشد. این امر تشخیص صامت و مصوت را در الفبای کردی عربی تا حدی مشکل کرده است.
۳ – جدا نبودن مصوت و صامت حرف (ی) باعث بوجود آمدن غلطهای فاحش املایی می شود. برای مثال در کلمه (کوردی) + (ه‌کان) = (کوردیه‌کان). دو مصوت (ی) و (ه) در کنار هم قرار گرفته اند که از نظر زبانشناسی کاملا اشتباه است؛ املای درست این کلمه (کوردییەکان) است. (ی) اول مصوت و بصورت (ایی) تلفظ می شود در حالی که حرف (ی) دوم صامت و بصورت (ی + کسره) تلفظ می گردد.
۴ – حرف (ی) در کلماتی مانند (تیر، سیر، قیر) مصوت است (صدای ای می دهد) و باید بصورت تییر، سییر ، قییر نوشته شوند. همانطور که در کلمات به‌رایی، دوایی، کۆتایی، پانایی، هه‌ڵه‌بجه‌یی، ته‌نیایی، ڕه‌شایی به صورت (یی) نوشته شده اند. این مشکل تنها به دلیل نبود نشانه ای جداگانه برای حالتهای صامت و مصوت حرف (ی) بوجود آمده است.
همانطور که بررسی شد خط کردی عربی بسیاری از مشکلات موجود در خط فارسی عربی را حل کرده است و نسخه کارآمدتری نسبت به آن است. با تمام بهبودی های صورت گرفته خط کردی عربی هنوز هم مشکلاتی بعضا جدی در خود دارد. حتی اگر تمام این مشکلات نیز رفع می گردید ایراد مهم خط عربی که در ذات خود با زبان علم و دنیای کامپیوتر و اینترنت از پایه مشکل دارد، هرگز رفع نخواهد شد.
الفبای لاتین
الفبای لاتین (۷)، مشکلات جدی و ریشه ای بررسی شده در این مقاله را ندارد و به خوبی می تواند زبان پر آوای کردی را ثبت می کند. در دسترس بودن ابزار نوین ارتباطی و تکنولوژی هایی از قبیل موبایل و اینترنت یادگیری این الفبا را ساده و ساده تر کرده است و این مزیت می تواند در حفظ و احیاء زبان کردی و بالا بردن نرخ با سوادی مردم کرد، موثر باشد. در حال حاضر الفبای لاتین رایج و پر کاربرد، الفبای جلادت علی بدرخان است که در سال ۱۹۳۱ برای اولین بار تعریف شد. این الفبا از این قرار است:
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Êê, Ff, Gg, Hh, Ii, Îî, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Ûû, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz

الفباهای لاتین دیگری با هدف یکپارچه سازی گویشهای مختلف کردی و یا رفع پاره ای نواقص موجود در الفبای بدرخانی پیشنهاد شده است که در عمل با اقبال روبرو نبوده اند. بررسی شبکه های ماهواره ای، برنامه های تلویزیونی، سایتها و نشریات فعال کردی به خوبی این موضوع را تایید می کند که الفبای بدرخانی و کردی عربی رونق قابل توجه دارند. در این میان ایده یکپارچه سازی خط در تمام گویشهای کردی شاید جالب به نظر آید اما نشدنی است. دو گویش کرمانجی و سورانی که اکثریت جمعیت کردها را تشکیل می دهند به ترتیب خط لاتین و کردی عربی را رواج داده اند. ثبت و مدون سازی زبان کردی در شرایط فعلی حیاتی تر است و تلاش برای رواج دادن خطی دیگر آن هم زمانی که قطار کردی تازه به حرکت افتاده است، جفایی بزرگ به زبان کردی است.
منابع

• اشکالات خط فارسی عربی، goo.gl/uUpuL
• نقدی بر الفبای زبان کردی، goo.gl/TYp2p

سایر منابع

1. بیش از دو سوم از کردزبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم می‌کنند. ویکی پدیا، goo.gl/KOsmS
2. نه تنها حروف الفبای کنونی که از عربی گرفته شده برای ضبط متن های پهلوی و یا لغات فُرس قدیم ناقص است، بلکه لهجه ها و زبان های بومی ایرانی را نیز نمی توان با این حروف ضبط کرد. حتی برای فارسی معمولی نیز شایسته نمی باشد… موضوع تغییر خط احتیاج ضروری و حیاتی است و هیچ ربطی با تفریح یا فرنگی مآبی و یا تقلید ندارد. غرور ملی را نیز جریحه‌دار نمی کند، زیرا خطوط قدیم فارسی نیز مانند میخی، پهلوی و اوستایی اختراع صد در صد ایرانی نمی باشد و به تناسب موقع با احتیاجات خود وفق داده اند. امروزه هم بی آنکه لازم باشد اختراع تازه‌ای در خط فارسی بکنند، باید حروف فارسی به صورت الفبایی لاتینی بسیار ساده و با حروف صدادار باشد تا بتوان تمام مشخصات زبان را با آن ضبط کرد. صادق هدایت
3. ما اصلاً خطمان معلول است. برای مثال حرف غین را در نظر بگیرید؛ ما یک غین اول داریم یک غین وسط داریم یک غین آخر چسبان داریم و یک غین آخر تنها. حالا اگر شما بخواهید کل کلماتی که دارای اینجور ساختار هستند، به هم بچسبانید… ولی خیلی از حرف‌ها مثل و، د، ذ، ر… اینها به هم نمی‌چسبند. بنابراین شما توجه کنید این مشکل اصلاً در ذات این خط هست و این طور نمی شود که سیستمی درست کرد…، دکتر محمد رضا باطنی
4. خط فارسی مبتنی بر ویژگی های ساختاری زبان فارسی نیست. خطی است وام گرفته از عربی و به دلیل ویژگی هایی که در زبان فارسی هست و در عربی وجود ندارد، این خط ایجاد اشکال فراوان برای زبان فارسی کرده و می کند…”، دکتر علی محمد حق‌شناس
5. خط فارسی کاربرد فنی ندارد و در برخورد با مسایل علمی و فنی دچار مشکل می شود. مسعود خیام، goo.gl/I31IL
6. البته تغییر خط فارسی مخالفان بسیاری نیز دارد. شاید همان دلایل مطرح شده از سوی این مخالفان مورد استناد کردها نیز باشد. به طور مثال دکتر جلیل دوستخواه در مقاله ای با عنوان “زبان فارسی از آشوب تا سامان” می گوید: “ما امروز تجربه کشور همسایه مان ترکیه را در تبدیل خط فارسی به خط لاتین و تجربه تبدیل خط فارسی به خط سیریلیک در تاجیکستان را پس از هشتاد سال در پیش چشم داریم و زیان جبران ناپذیری را که در هر دو کشور از این رهگذر بر زبان و ادب و فرهنگ وارد آمده است، به خوبی می‌شناسیم. البته هیچ دلیلی برای این مدعا ذکر نشده است. goo.gl/wXTOH
7. برای آشنایی با الفبای لاتین به مقاله الفبای کردی مراجعه کنید.